VINPA

(VINPA) - Xung đột đang leo thang gần đây giữa Trung Quốc và các nước láng giềng Đông Nam Á về vấn đề tranh chấp bãi đá ngầm, bãi cát ngầm và các đảo nhỏ trên biển Đông.

Người biểu tình phản đối Trung Quốc tuần hành ở trung tâm thành phố Hồ Chí Minh vào ngày 11/5/2014. Đây là một trong những cuộc biểu tình lớn nhất Việt Nam nhằm lên án việc Bắc Kinh triển khai một giàn khoan nước sâu trong vùng biển tranh chấp khi căng thẳng lãnh thổ leo thang. (Lê Quang Nhất / AFP / Getty Images)

Tuần trước, Hà Nội trình chiếu đoạn băng quay cảnh tàu Việt Nam bị tàu Cảnh sát biển Trung Quốc đâm sau khi Việt Nam cố gắng ngăn chặn nỗ lực khoan dầu ngoài khơi bờ biển miền Trung Việt Nam của Trung Quốc. Trung Quốc cũng phản đối vụ Philippines bắt giữ ngư dân nước này vào ngày 09 tháng 5 ở bãi cát ngầm 60 dặm ngoài khơi bờ biển Tây Nam vì bị cáo buộc đánh bắt loài rùa biển lớn, một loài đang có nguy cơ bị tuyệt chủng.

Nhìn qua, những cuộc xung đột này dường như chỉ là một sự cạnh tranh nguồn lợi thủy sản và tài nguyên năng lượng, theo như các phương tiện truyền thông thường đưa tin.

Tuy nhiên, sự thật đằng sau quan trọng hơn rất nhiều.

Các phần của thềm lục địa này trước đó chắc chắn đã được các nước thăm dò khai thác nhưng không mang lại nhiều lợi ích về mặt kinh tế. Có thể khu vực này quan trọng với Malaysia và Việt Nam, nhưng lại không thực sự có ý nghĩa về mặt kinh tế với Trung Quốc.

Thay vào đó, đối với Bắc Kinh, tầm quan trọng về mặt lãnh thổ mới thực sự mang tầm vóc chiến lược. Như vậy, đây là một vấn đề có tầm quan trọng rất lớn đối với Hoa Kỳ - trong đó nhấn mạnh rằng biển Đông là một phần của vùng biển quốc tế - và đối với các quốc gia khác như Nhật Bản, biển là một kết nối quan trọng với phương Tây, Trung Đông và phần nhiều các vùng tại miền Nam và Đông Nam Á.

Thực sự trong hai thiên niên kỷ qua, biển Đông là một cầu nối thương mại toàn cầu, liên kết giữa một mặt là Trung Quốc với Đông Bắc Á và các đảo của Đông Nam Á, mặt khác với Ấn Độ, Iran, Ả Rập, Tây Âu và Châu Phi.

Tuyên bố của Trung Quốc thể hiện bởi đường chín đoạn trên bản đồ và trong hộ chiếu của nước này, mở rộng về phía nam khoảng 1.080 hải lý (hoặc 18 vĩ độ) từ bờ biển của Trung Quốc trong vòng một vài dặm của Đảo Borneo thuộc Malaysia và bao gồm gần như tất cả các vùng biển giữa Việt Nam và Philippines. Liên tục trong thời gian gần đây và đặc biệt trong hai năm qua, Trung Quốc đã dùng vũ lực để thực thi các tuyên bố này.

Chắc chắn, Trung Quốc không ở vị thế để phản đối vai trò của biển trong thương mại quốc tế. Tuy nhiên, quốc gia này lại tuyên bố chủ quyền gần như tất cả các đảo, bãi đá ngầm xung quanh mà sau đó đã tuyên bố 200 hải lý vùng đặc quyền kinh tế (EEZ) theo Công ước Liên hợp quốc về Luật biển (UNCLOS). Điều này nhằm cung cấp lý lẽ để biến biển Đông thành một "hồ của Trung Quốc."

Việt Nam là một mục tiêu trước mắt vì sự gần gũi về mặt địa lý và lịch sử kháng chiến chống Trung Quốc.

Những sự kiện gần đây gợi nhớ cho người Việt Nam về cuộc xâm lược của Trung Quốc vào năm 1979 và chiếm quần đảo Hoàng Sa vào năm 1974. Đảo này hiện trở thành cái cớ biện minh cho Trung Quốc về hành động khoan dầu trong vùng biển ngoài khơi Đà Nẵng, vốn được Việt Nam coi là vùng đặc quyền kinh tế. Trung Quốc cũng muốn đảm bảo tiếp cận từ các căn cứ nước sâu ở đảo Hải Nam.

Philippines cũng là một mục tiêu của TQ bởi quốc gia này vốn được coi là yếu. Gây áp lực với Philippines cũng là một cách để kiểm tra cam kết của Mỹ với thuộc địa cũ của nước này. Năm ngoái, Trung Quốc đã chiếm bãi cạn Scarborough, cho hải quân hiện diện trong vòng 110 hải lý của Vịnh Subic, nơi đã từng và có thể là trọng tâm sức mạnh hải quân Mỹ trong khu vực.

Hành động của Trung Quốc đã dẫn đến một thỏa thuận hợp tác quốc phòng giữa Mỹ-Philippines mới được ký kết trong chuyến thăm gần đây của Tổng thống Obama đến Manila. Các nước khác như Malaysia và Indonesia cũng đang thúc đẩy liên kết quân sự với Mỹ.

Nhưng không ai biết liệu mối quan hệ này của Mỹ với châu Á sẽ đi tới đâu. Mỹ đã tuyên bố quan điểm trung lập trong tranh chấp đảo bất chấp sự thật rằng không đảo nào có cư dân sinh sống và hầu hết các đảo này đều nằm gần các nước khác hơn là gần với Trung Quốc.

Đối với các nước láng giềng trên biển của Trung Quốc, điều này đại diện cho một giả định về quyền bá chủ trong một khu vực mà trước kia các quốc gia khác phải thường xuyên cống nạp cho hoàng đế ở Bắc Kinh. Thực tế, sự cống nạp của các quốc gia được Trung Quốc xem như là "man di, mọi rợ" là nhằm mục tiêu thúc đẩy thương mại chứ không phải là để xác nhận chủ quyền .

Nhưng những "đồ cống nạp" xưa kia có thể dễ dàng khiến giới chức Trung Quốc tin rằng quốc gia họ không chỉ lớn hơn nhiều so với các nước láng giềng về diện tích mà còn vượt trội hơn hẳn về văn hóa, thậm chí di truyền tính vượt trội này. Trung Quốc ủng hộ tuyên bố của mình về chủ quyền tại các bãi cạn Scarborough với bằng chứng cho thấy các thủy thủ Trung Quốc đã từng đến đây hàng trăm năm trước.

Trung Quốc chỉ chấp nhận đàm phán song phương. Việt Nam đang bị kẹt giữa bản năng dân tộc và một đảng cộng sản đang tìm cách cạnh tranh với Trung Quốc bằng cách tự do hóa nền kinh tế. Malaysia đã “nín nhịn” hy vọng rằng Trung Quốc sẽ để yên cho mình nhưng vẫn lo ngại rằng Trung Quốc có thể sẽ tìm cách can thiệp với cái cớ làm đại diện cho cộng đồng người Hoa đông đảo tại Malay.

Indonesia cho đến gần đây tránh đối đầu với Trung Quốc nhằm có được vị thế dẫn đầu trong ASEAN (Hiệp hội các Quốc gia Đông Nam Á với 10 thành viên). Mặc dù từ năm 2000, Trung Quốc và ASEAN đã thảo luận nhằm xây dựng một bộ quy tắc ứng xử về tranh chấp biển nhưng hiện vẫn chưa đi tới đâu vì bản thân Trung Quốc không muốn có bộ quy tắc này.

Đối với ASEAN, lợi ích được phân chia giữa các quốc gia ven biển và những nước khác đặc biệt là Lào và Campuchia, hai nước luôn phản đối việc chỉ trích Trung Quốc. Ngay cả Singapore - nơi có khá đông người Hoa sinh sống - mặc dù là một đồng minh thân cận của Mỹ, cũng khuyên ASEAN nên "trung lập" và không nên động chạm tới Trung Quốc.

Không nước nào dám hành động như Philippines - năm ngoái nước này đã đệ đơn lên Tòa án Quốc tế tại The Hague (Hà Lan) kiện Trung Quốc vi phạm Công ước của Liên Hợp Quốc về Luật Biển (UNCLOS). Trung Quốc đã từ chối tham gia vụ kiện. Một quyết định có thể sẽ không được đưa ra cho đến năm 2015. Thậm chí không rõ rằng tòa án sẽ chấp nhận quyền tài phán của Philippines hay không.

Một phán quyết nghiêng về Philippines chắc chắn sẽ khuyến khích các quốc gia khác. Cũng có thể là, như trong quá khứ , Trung Quốc sẽ có thêm thời gian tránh các xung đột khiến các nước láng giềng khó chịu và chờ đợi một vài năm trước khi hạ đặt một giàn khoan vào bãi đá hoặc bãi cát ngầm gần bờ biển của các quốc gia trên. Nhưng vấn đề Biển Đông sẽ vẫn là mối quan tâm chính trong mối quan hệ của Trung Quốc với các nước láng giềng và cấu thành quyền lực của quốc gia này trong khu vực Đông Á.